ARCHIWUM DIECEZJALNE W ŁOMŻY (ArŁm)

Każdy zasób archiwalny jest powiązany z instytucjami, które go tworzyły. Do rozbiorów administracja kościelna była stabilna, zakres terytorium diecezji ściśle określony i przez całe wieki jednakowy. Ten "porządek" nagle się zachwiał. Zdarzało się, ze część terytorium danej diecezji przypadła jednemu zaborcy, reszta terytorium podlegała władzy innego. Biskup nie mógł wówczas sprawować władzy w parafiach oddzielonych. Trzeba było tworzyć dla nich nowe ośrodki administracyjne.

W 1795 r. Prusy otrzymały m.in. 90 parafii z diecezji wileńskiej, 44 z łuckiej i 15 ze żmudzkiej. Stolice biskupie tych diecezji pozostały w Cesarstwie Rosyjskim. Już 16 marca 1799 r. papież Pius VI bullą "Saepe factum est" ustanowił ze wspomnianych parafii diecezję z siedzibą w Wigrach. W okresie wojen napoleońskich zmiany zachodziły bardzo szybko. Na mocy pokoju w Tylży (1807 r.) terytorium diecezji wigierskiej zmniejszyło się o 53 parafii, 6 filii i 5 klasztorów. Dekanaty: Białystok, Bielsk, Brańsk, Drohiczyn, Knyszyn i Sokółka w całości lub tylko w części zostały wcielone do Cesarstwa Rosyjskiego; był to tzw. obwód białostocki. W 1818 r. do pozostających w Królestwie Polskim parafii z diecezji wigierskiej dołączono trzy dekanaty z diecezji płockiej: Łomża, Wąsosz i Wizna. Dnia 30 czerwca 1818 r. papież Pius VII bulą "Ex imposita Nobis" utworzył diecezję augustowską czyli sejneńską; biskup zamieszkał w Sejnach. Po pierwszej wojnie światowej z tejże diecezji odeszły do Litwy dekanaty: Kalwaria, Mariampol, Sejny (częściowo), Wiłkowyszki i Władysławów; razem 55 parafii. I znów do pozostałych w Polsce parafii dołączono trzy dekanaty z diecezji płockiej: Czyżew, Ostrołęka i Ostrów Mazowiecka. Bullą Vixdum Polonine unitas z 28 października 1925 r. papież Pius XI powołał do istnienia diecezję łomżyńską. Po II wojnie światowej dekanat Teolin znalazł się w ZSRR.

To skrótowe przedstawienie dziejów diecezji łomżyńskiej (uważa się ona za kontynuatorkę poprzednich) wskazuje i na tworzenie się archiwum. Stanowią je akta z diecezji wigierskiej, augustowskiej czyli sejneńskiej i łomżyńskiej. Stosunkowo mało jest akt z diecezji wigierskiej. Podczas przyłączania parafii z Płocka w 1818 i 1925 r. przekazano nowej diecezji akta poszczególnych parafii. Ale też po I wojnie światowej Litwini wzięli akta parafii, które odeszły do Litwy. Natomiast w 1799 r; diecezje łucka, wileńska i żmudzka nie przekazały żadnych akt nowopowstającej diecezji w Wigrach. Archiwum Diecezjalne w Łomży składa się z dwu części: do 1925 r. i po tej dacie. Pierwsza grupa archiwaliów posiada sygnatury i stanowi właściwe archiwum. Akta po 1925 r., czyli wytworzone w diecezji łomżyńskiej są złożone w kancelariach Kurii Dieezjalnej i nie mają sygnatur. Właściwe archiwum (akta z lat 1799-1925) składa się z czterech zespołów: akt parafialnych, akt ogólnych, akt zakonnych i akt metrykalnych.

Opublikował(a): Administrator